آل کرت و سرگردانی پژوهشگران
آل کُرت خاندانی
بودند که از میانه سده هفتم تا تقریباً اواخر قرن هشتم بر هرات فرمان راندند. تلفظ
درست نام این خاندان و اصلیت اینان همواره محل بحث و نزاع میان هراتشناسان بوده
است. برخی اینها را کَرت و بعضی کُرت میخوانند. مطالبی نیز در این خصوص نوشته شده
که بیشتر دیدگاه خاورشناسان و چند هراتپژوه در خصوص این نام آمده و شورمندانه به
نتیجهای روشن و درست منتج نشده است.
در آن نوشته،
یکی از دلایل کُرت خواندن موجود بودن قریهای در نزدیکی هرات به نام کورت خوانده
شده بود. که البته قابل اعتنا است.
دلایل دیگر، دو
شعر است یکی فارسی و دیگری عربی که در هر دو مضموم بودن کاف کرت مرجَّح پنداشته میشود.
وجیهالدین نسفی در تاریخ فوت شمسالدین محمد کرت(حک.643-676ق.) بانی حکومت آل کرت
قطعهای سروده که در بخشی از آن آمده است:
به سال ششصد و
هفتاد و شش، مه شعبان
قضا ز مصحف
دوران چو بنگریست به فال
به نام صفدر
ایرانیان محمد کرت
برآمد آیت
«والشمسُ کُوِّرَت» در حال
تناسب میان کُرت
و کورت گویا چنین برداشتی را به ذهن متبادر میکند.
در شعری دیگر
البته این بار به زبان عربی صدرالشریعه بخاری(ف747ق.) در مدح معزالدین حسین کرت
گفته:
ابوالفتح سلطان
السلاطین کلهم
به نال فخراً آل
کرت بن سنجر
به گمان من فعلا با همین دو سه دلیل ساده باید
کُرت بودن این واژه را پذیرفت مگر این که خلاف اینها با دلایل محکم و متقنی ثابت
شود.
ترک یا تاجیک
بودن آل کُرت خیلی روشن نیست. ولی از گوشه و کنار دواوین شاعران عصر میشود راه به
جایی برد. مثلا در همین شعر بالا، شاعر شمسالدین کُرت را صفدر ایرانیان خطاب کرده
است. اگر سلطانی تاجیک نباشد زهره نداشته هیچ شاعری او را به این نژاد منتسب کند
بلکه باید به ستایش ترک بودن او میپرداخته است. در تواریخ آمده که آل کُرت از
احفاد تاجالدین عثمان مرغنی هستند. نامبرده برادر عزالدین عمر مرغنی است و
عزالدین سالها وزیر سلطان غیاثالدین محمد سام غوری(حک.558-599ق.) در هرات بود.
کم کم اولاد و احفاد این دو برادر جایگاه و اقتداری به دست آوردند تا این که حکومت
را فراچنگ خویش آوردند. برخی بر این اعتقادند که این دو برادر از بنی اعمام سلطان
غوری بودند که البته کمی غریب مینماید. اگر چنین نزدیک هستند پس این تخلص مرغنی
چه معنی دارد و اینها نیز باید به نام غوری خوانده میشدند. باز در ادامه مرغنی
چرا به کرت بدل شد؟ اینها همه پرسشهایی است که به سادگی نمیتوان به آن پاسخ داد
مگر آن که با تواریخ این دوره آشنا شویم. به هر روی مرغینان نام منطقهای در ماوراءالنهر
بوده است.
آل کُرت در 643
ق. حکومت را از دست غوریها در هرات تحویل گرفتند و به سال 783ق. به تیمور آن را
پس دادند. در مجموع 140 سال به صورت مستقل و 8 سال در سایه (دست نشانده تیمور)
حکومت کردند. در مجموع مردم در این دوره 8
پادشاهگردشی را تماشا کردند.
ظاهراً مردمان
سختگیری به ویژه بر بانوان بودند. در تواریخ آمده است که ملک فخرالدین کُرت زنان
را از بیرون آمدن از خانه محروم کرد. حتی کفاشان به دستور او اجازه ساختن کفش به
این طبقه را دارا نبودند.
